Çocuklarda dikkat eksikliği, ailelerin ve öğretmenlerin özellikle okul çağında sık karşılaştığı konulardan biridir. Çocuğun ödev yaparken sürekli başka şeylerle ilgilenmesi, başladığı işi tamamlamadan bırakması, eşyalarını sık unutması veya ders sırasında anlatılanları takip etmekte zorlanması ailelerde “Çocuğumda dikkat eksikliği olabilir mi?” sorusunu gündeme getirebilir.
Ancak her dalgınlık, unutkanlık veya odaklanma güçlüğü Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) anlamına gelmez. Çocukların dikkat süreleri yaşlarına, gelişim özelliklerine, ilgi duydukları konuya, uyku düzenlerine, çevresel uyaranlara ve içinde bulundukları koşullara göre değişebilir.
Dikkat sorunlarının değerlendirilmesinde önemli olan yalnızca belirli davranışların bulunması değildir. Bu davranışların ne kadar süredir devam ettiği, çocuğun yaşına göre ne ölçüde belirgin olduğu, ev ve okul gibi farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve günlük yaşamı ne kadar etkilediği birlikte ele alınmalıdır.
Bu rehberde çocuklarda dikkat eksikliğinin ne olduğunu, nasıl fark edilebileceğini, DEHB ile ilişkisini, yaşlara göre nasıl değişebileceğini, okul hayatına etkilerini ve ailelerin nelere dikkat edebileceğini kapsamlı biçimde ele alacağız.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Nedir?
Çocuklarda dikkat eksikliği; çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenen ölçüde dikkatini bir göreve yöneltmekte, sürdürmekte veya yaptığı işi organize etmekte zorlanması şeklinde görülebilir.
Dikkat yalnızca bir şeye uzun süre bakabilmek anlamına gelmez. Günlük yaşamda dikkat;
- önemli bilgiyi seçme,
- gereksiz uyaranları görmezden gelme,
- bir görevi sürdürebilme,
- verilen yönergeleri takip etme,
- başladığı işi tamamlama,
- görevler arasında uygun şekilde geçiş yapma
gibi birçok beceriyle birlikte çalışır.
Bu nedenle dikkat eksikliği yaşayan bir çocuk her zaman “hiçbir şeye odaklanamayan” bir çocuk değildir. İlgi duyduğu bir oyun veya etkinlikle uzun süre ilgilenebilirken ödev, ders veya planlama gerektiren görevlerde çok daha hızlı zorlanabilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği ile DEHB Aynı Şey midir?
Dikkat eksikliği günlük dilde tek başına kullanılabilse de klinik açıdan en sık Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ile ilişkilendirilir.
DEHB nörogelişimsel bir durumdur ve belirtiler genel olarak üç temel alanda değerlendirilebilir:
Dikkat Eksikliği
Dikkatin sürdürülmesi, organizasyon, görev tamamlama ve unutkanlıkla ilişkili güçlükler ön plandadır.
Hiperaktivite
Yaşa ve ortama göre beklenenden fazla hareketlilik, oturmakta zorlanma veya sürekli hareket etme ihtiyacı görülebilir.
Dürtüsellik
Sırasını beklemekte zorlanma, soru tamamlanmadan cevap verme veya düşünmeden hareket etme gibi davranışlar görülebilir.
Her çocukta bu üç alanın tamamı aynı ölçüde belirgin olmayabilir. Bazı çocuklarda özellikle dikkat eksikliği belirtileri ön plandayken belirgin hiperaktivite görülmeyebilir. Bu nedenle sakin görünen bir çocukta da dikkat süreçleriyle ilişkili güçlükler bulunabilir.
DEHB’yi farklı yaş dönemleri ve yaşam alanlarıyla birlikte daha ayrıntılı incelemek isteyen aileler ve eğitimciler, alanla ilgili DEHB kitapları üzerinden farklı uzmanların hazırladığı kaynakları değerlendirebilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri tek bir davranışla anlaşılmaz. Belirtiler çocuğun yaşına, bulunduğu ortama ve kendisinden beklenen görevlere göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilir.
Sık karşılaşılan belirtiler arasında şunlar bulunabilir:
- Ödev veya görevlerde ayrıntıları gözden kaçırma
- Dikkatsizlik nedeniyle sık hata yapma
- Uzun süre dikkat gerektiren işlerde zorlanma
- Kendisiyle konuşulurken dinlemiyor gibi görünme
- Verilen yönergeleri tamamlamakta zorlanma
- Başladığı işi yarıda bırakma
- Görevleri organize etmekte güçlük
- Kalem, defter, kitap veya okul malzemelerini sık kaybetme
- Çevredeki ses ve hareketlerden kolay etkilenme
- Günlük sorumlulukları unutma
- Ödevleri veya teslim tarihlerini hatırlamakta zorlanma
- Uzun zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınma
Bu davranışlardan bir veya birkaçının zaman zaman görülmesi tek başına DEHB göstergesi değildir.
Çocukların zaman zaman yorulması, sıkılması veya dikkatinin dağılması normaldir. Değerlendirmede davranışların sürekliliği, gelişim düzeyine göre belirginliği ve günlük işlevselliğe etkisi önemlidir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Nasıl Anlaşılır?
“Çocuklarda dikkat eksikliği nasıl anlaşılır?” sorusuna yalnızca bir kontrol listesiyle cevap vermek doğru değildir.
Ailelerin öncelikle davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığını gözlemlemesi yararlı olabilir.
Örneğin çocuk:
- yalnızca matematik ödevinde mi zorlanıyor?
- sevdiği etkinliklerde de dikkatini sürdürmekte güçlük çekiyor mu?
- sorun yalnızca evde mi görülüyor?
- öğretmen de benzer davranışlar gözlemliyor mu?
- verilen görevleri anlamakta mı yoksa uygulamakta mı zorlanıyor?
- son dönemde uyku veya günlük yaşam düzeninde önemli bir değişiklik oldu mu?
Bu sorular dikkat probleminin bağlamını anlamaya yardımcı olur.
Evde Görülebilecek İşaretler
Ev ortamında dikkat sorunları şu biçimlerde fark edilebilir:
- Birden fazla kez söylenmesine rağmen görevleri unutma
- Odasını veya okul çantasını düzenlemekte zorlanma
- Bir işe başlayıp başka bir işe geçme
- Eşyalarını sık kaybetme
- Ödev yaparken sürekli masadan kalkma
- Basit görevlerin beklenenden uzun sürmesi
- Günlük rutinleri takip etmekte güçlük
Okulda Görülebilecek İşaretler
Öğretmenler ise farklı davranışlar gözlemleyebilir:
- Dersi takip etmekte zorlanma
- Sorunun tamamını okumadan cevap verme
- Dikkatsiz hatalar yapma
- Defter ve kitap düzenini sürdürememe
- Verilen ödevleri unutma
- Uzun görevleri tamamlamakta zorlanma
- Çevredeki küçük uyaranlardan kolay etkilenme
Ev ve okul gözlemlerinin birlikte değerlendirilmesi bu nedenle önemlidir. DEHB değerlendirmelerinde belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi önemli kriterlerden biridir.
Her Dalgın Çocukta Dikkat Eksikliği Var mıdır?
Hayır.
Dikkatin zaman zaman dağılması çocukluk döneminin doğal bir parçasıdır. Özellikle çocuk yorgunsa, uykusunu yeterince alamadıysa, açsa, yoğun stres yaşıyorsa veya yaptığı etkinlik gelişim düzeyine uygun değilse dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.
Bu nedenle “ödev yapmak istemiyor” veya “ders sırasında sıkılıyor” gibi tek bir gözlem üzerinden DEHB değerlendirmesi yapılamaz.
Dikkat sorunlarının sürekli olması ve çocuğun;
- eğitim hayatını,
- günlük sorumluluklarını,
- aile ilişkilerini,
- sosyal yaşamını
belirgin biçimde etkilemesi durumunda daha ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Kaç Yaşında Belli Olur?
Dikkat ve öz düzenleme becerileri çocukluk boyunca gelişmeye devam eder. Bu nedenle küçük çocuklarda hareketlilik ve kısa dikkat süresi gelişimsel olarak daha doğal olabilir.
DEHB’ye ilişkin bazı özellikler okul öncesi dönemde fark edilebilse de okul yaşamının başlamasıyla daha görünür hale gelebilir.
Bunun nedeni okulun çocuktan;
- belirli süre oturmasını,
- yönerge dinlemesini,
- görev tamamlamasını,
- eşyalarını organize etmesini,
- sırasını beklemesini,
- dikkatini belirli bir etkinlikte sürdürmesini
beklemesidir.
Dolayısıyla okul çağı, daha önce fark edilmeyen organizasyon ve dikkat güçlüklerinin görünür olduğu bir dönem olabilir.
Okul Öncesi Çocuklarda Dikkat Eksikliği Nasıl Görünebilir?
Okul öncesi dönemde çocukların hareketli olması ve kısa süreli etkinlikler arasında geçiş yapması oldukça doğaldır.
Bu nedenle bu yaş grubunda davranışları yalnızca hareketlilik üzerinden değerlendirmek güçtür.
Daha ayrıntılı değerlendirme gerektirebilecek durumlar arasında;
- yaşıtlarına göre belirgin ölçüde daha zor yönerge takip etme,
- kısa ve yaşına uygun etkinliklerde dahi sürekli zorlanma,
- dürtüleri kontrol etmekte belirgin güçlük,
- farklı ortamlarda benzer davranışların sürekli görülmesi
yer alabilir.
Yaşa uygun davranış ile klinik olarak anlamlı bir güçlük arasındaki ayrım uzman değerlendirmesi gerektirir.
İlkokul Çağında Dikkat Eksikliği
İlkokul dönemi dikkat eksikliğinin en sık fark edildiği dönemlerden biridir.
Çünkü çocuk artık yalnızca oyun oynamak yerine;
- okuma,
- yazma,
- matematik,
- yönerge takibi,
- ödev,
- zaman yönetimi
gibi daha planlı görevlerle karşılaşır.
Özellikle “çok iyi biliyor ama sınavda dikkatsiz hata yapıyor”, “ödeve başlaması saatler sürüyor” veya “sürekli eşyalarını unutuyor” gibi geri bildirimler bu dönemde daha fazla gündeme gelebilir.
Ergenlik Döneminde Dikkat Eksikliği Nasıl Değişebilir?
Yaş ilerledikçe belirgin fiziksel hareketlilik bazı çocuklarda azalabilir. Buna karşılık planlama ve zaman yönetimiyle ilişkili güçlükler daha görünür hale gelebilir.
Ergenlerde;
- sınavlara son anda hazırlanma,
- ödev teslim tarihlerini unutma,
- uzun projeleri planlayamama,
- odasını ve kişisel eşyalarını organize etmekte zorlanma,
- aynı anda birçok işe başlayıp tamamlayamama,
- zamanı doğru tahmin edememe
gibi durumlar görülebilir.
Bu nedenle DEHB’nin yalnızca “yerinde duramayan çocuk” görüntüsüyle sınırlandırılması yanıltıcıdır.
Kız Çocuklarında Dikkat Eksikliği Daha Zor Fark Edilebilir mi?
Bazı çocuklarda hiperaktivite ve dürtüsellik daha görünür olduğu için çevre bu davranışları erken fark edebilir.
Buna karşılık belirgin hareketlilik göstermeyen fakat;
- sık hayal kuran,
- sessiz kalan,
- ödevleri unutan,
- organizasyonda zorlanan,
- derste zihinsel olarak kopan
çocukların dikkat sorunları daha geç fark edilebilir.
Bu nedenle yalnızca sınıf düzenini bozan davranışlara odaklanmak, daha sessiz ilerleyen dikkat eksikliği belirtilerinin gözden kaçmasına neden olabilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Neden Olur?
DEHB’nin tek bir nedeni bulunmamaktadır.
Güncel bilgiler DEHB’nin nörogelişimsel ve çok faktörlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Genetik faktörlerin önemli rol oynadığı düşünülürken farklı biyolojik ve çevresel faktörler de araştırılmaktadır. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında da genetik etkenlerin DEHB’nin oluşumunda önemli olduğu belirtilmektedir.
Burada önemli bir nokta şudur:
DEHB’yi yalnızca;
- yanlış ebeveynlik,
- yeterince disiplin uygulanmaması,
- çocuğun isteksizliği,
- tembellik
ile açıklamak doğru değildir.
Bununla birlikte her dikkat problemi de DEHB kaynaklı değildir.
Dikkat Dağınıklığı Her Zaman DEHB Anlamına Gelir mi?
Hayır.
Çocuklarda odaklanma güçlüğünün farklı nedenleri olabilir. Bu nedenle değerlendirme yapılırken yalnızca DEHB belirtilerinin aranması yeterli değildir.
Uzman değerlendirmesinde benzer belirtilere neden olabilecek veya DEHB’ye eşlik edebilecek farklı durumlar da göz önünde bulundurulur. AAP kılavuzu da değerlendirme sırasında DEHB benzeri belirtilere neden olabilecek durumların ve eşlik eden sorunların araştırılmasını vurgular.
Örneğin dikkat performansı;
- uyku düzeni,
- kaygı,
- öğrenme güçlükleri,
- çevresel stres,
- gelişimsel özellikler
gibi birçok faktörden etkilenebilir.
Bu nedenle internet üzerindeki belirti listeleri tanı aracı olarak kullanılmamalıdır.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Odaklanma Sorunu Arasındaki Fark Nedir?
Odaklanma sorunu geniş bir kavramdır.
Bir çocuk yalnızca belirli koşullarda odaklanmakta zorlanabilir. Örneğin uykusuz kaldığı bir gün veya ilgilenmediği bir etkinlik sırasında dikkati daha kolay dağılabilir.
DEHB bağlamındaki dikkat güçlüğü ise genellikle daha kalıcıdır ve yalnızca tek bir görevle sınırlı değildir.
Bu ayrım yapılırken;
- sürenin,
- ortamların,
- gelişimsel düzeyin,
- günlük yaşama etkisinin
birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Dikkat Eksikliği Çocuğun Okul Başarısını Nasıl Etkileyebilir?
Dikkat eksikliği öğrenme kapasitesinin düşük olduğu anlamına gelmez.
Bir çocuk konuyu çok iyi anlayabilir ancak;
- soruyu sonuna kadar okumadığı,
- yönergeleri atladığı,
- zamanı iyi kullanamadığı,
- ödev teslimini unuttuğu,
- çalışma sürecini organize edemediği
için akademik performansını istediği düzeyde gösteremeyebilir.
Bu nedenle bazı çocuklar hakkında sık kullanılan “zeki ama çalışmıyor” ifadesi yaşanan güçlüğü doğru açıklamayabilir.
Sorun bazen bilgiyi anlamaktan çok bilgiyi kullanırken gereken planlama, dikkat ve öz düzenleme süreçlerinde ortaya çıkabilir.
Dikkat Eksikliği ve Yürütücü İşlevler Arasındaki İlişki
Dikkat sorunlarını yalnızca “odaklanma” üzerinden değerlendirmek eksik kalabilir.
Günlük yaşamda çocukların;
- bir işe başlaması,
- gereken malzemeleri hazırlaması,
- adımları sıralaması,
- zamanı takip etmesi,
- işi bitirmesi
gerekir.
Bu süreçlerde planlama, organizasyon ve çalışma belleği gibi yürütücü işlevler rol oynar.
Örneğin “ödevini yap” yetişkin açısından tek bir görev gibi görünebilir. Çocuk açısından ise;
- hangi ödevlerin olduğunu hatırlamak,
- doğru kitabı bulmak,
- çalışma alanını hazırlamak,
- göreve başlamak,
- dikkati sürdürmek,
- tamamlanan işi kontrol etmek,
- çantaya koymak
gibi çok sayıda aşamadan oluşabilir.
Bu nedenle bazı çocukların güçlüğü ödevi bilmemek değil, bütün süreci organize edememek olabilir.
Dikkat Eksikliği Olan Çocuk Nasıl Ders Çalışmalı?
Her çocuk için tek bir ideal çalışma yöntemi yoktur. Ancak dikkatini sürdürmekte zorlanan çocuklarda çalışma ortamını daha yapılandırılmış hale getirmek faydalı olabilir.
Görevi Küçük Parçalara Ayırın
“Matematik ödevini bitir” gibi geniş bir görev yerine;
- ilk beş soruyu çöz,
- kontrol et,
- kısa ara ver,
- sonraki bölüme geç
gibi daha küçük hedefler belirlenebilir.
Çalışma Alanını Sadeleştirin
Masada aynı anda çok fazla materyal bulunması bazı çocukların dikkatini dağıtabilir.
O anda ihtiyaç duyulmayan materyaller çalışma alanından kaldırılabilir.
Net ve Kısa Yönergeler Kullanın
Arka arkaya çok sayıda talimat vermek yerine görevler sıralı biçimde ifade edilebilir.
Örneğin:
“Odana git, kitaplarını çıkar, çantanı düzenle ve ödevini yap.”
yerine;
“Önce matematik kitabını getir.”
gibi daha kısa adımlarla başlanabilir.
Görsel Planlardan Yararlanın
Takvimler, yapılacaklar listeleri ve günlük planlar çocuğun sorumluluklarını yalnızca hafızasında tutmak zorunda kalmamasına yardımcı olabilir.
Molaları Planlayın
Uzun süre masada oturmayı başarı kriteri olarak görmek yerine çocuğun yaşına ve bireysel ihtiyacına uygun çalışma-mola düzeni oluşturulabilir.
Dikkat Eksikliği Olan Çocuğa Aile Nasıl Yaklaşmalı?
Çocuğun sürekli;
“dikkatini versene”
“yine unuttun”
“neden biraz daha dikkatli olmuyorsun?”
gibi ifadelerle eleştirilmesi sorunun çözümünü kolaylaştırmayabilir.
Bunun yerine yaşadığı güçlüğü anlamaya ve davranışı yapılandırmaya odaklanmak daha işlevsel olabilir.
Çocuğu Etiketlemeyin
“Tembel”, “sorumsuz”, “unutkan” veya “yaramaz” gibi tanımlamalar davranışı kişilik özelliğine dönüştürebilir.
Davranışla çocuk birbirinden ayrılmalıdır.
Beklentileri Netleştirin
Belirsiz beklentiler yerine çocuktan ne istendiğinin açık şekilde ifade edilmesi daha kolay takip edilebilir.
Başarılı Olduğu Alanları da Görün
Sürekli hatalara odaklanmak çocuğun kendisini yalnızca zorlandığı alanlar üzerinden değerlendirmesine neden olabilir.
Çocuğun;
- merakı,
- yaratıcılığı,
- ilgi alanları,
- güçlü akademik yönleri,
- sosyal becerileri
gibi farklı özelliklerinin de fark edilmesi önemlidir.
Öğretmenler Dikkat Eksikliği Olan Çocuğu Nasıl Destekleyebilir?
Okul desteği DEHB değerlendirme ve yönetim sürecinin önemli bir parçası olabilir.
Öğretmenler;
- yönergeleri kısa ve net verebilir,
- büyük görevleri küçük aşamalara bölebilir,
- çocuğun yönergeyi anlayıp anlamadığını kontrol edebilir,
- sınıftaki dikkat dağıtıcı uyaranları değerlendirebilir,
- görevleri görünür hale getirebilir,
- aileyle düzenli iletişim kurabilir.
Buradaki amaç çocuğa diğer öğrencilerden sürekli farklı davranmak değil, öğrenmesini zorlaştıran noktaları daha yönetilebilir hale getirmektir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Tanısı Nasıl Konur?
DEHB tanısı yalnızca bir test sonucuyla konmaz.
Değerlendirmede genellikle;
- çocuğun gelişim öyküsü,
- aile görüşmesi,
- çocuğun davranışları,
- okul ve öğretmen gözlemleri,
- belirtilerin farklı ortamlardaki görünümü,
- günlük yaşam üzerindeki etkileri,
- gerektiğinde standart değerlendirme ölçekleri
birlikte ele alınır. Güncel klinik kaynaklar da tek bir dikkat testinin tanı için yeterli olmadığını ve aile-öğretmen bilgilerinin klinik değerlendirmeyle birlikte ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır.
Dikkat Testleri Tek Başına DEHB Tanısı Koyar mı?
Hayır.
Bilgisayar temelli dikkat testleri veya farklı psikolojik değerlendirme araçları uzman değerlendirmesine yardımcı olabilir. Ancak herhangi bir testin tek başına “çocukta DEHB vardır” veya “yoktur” şeklinde kesin karar vermesi beklenmemelidir.
Test sonuçları çocuğun gelişim öyküsü, okul gözlemleri ve klinik değerlendirmesiyle birlikte yorumlanmalıdır.
Bu ayrım önemlidir çünkü çocuk belirli bir test ortamında iyi performans gösterirken günlük yaşamında ciddi organizasyon güçlükleri yaşayabilir veya bunun tam tersi görülebilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği İçin Hangi Doktora Gidilir?
Çocuklarda belirgin ve sürekli dikkat sorunlarının değerlendirilmesinde başvurulabilecek temel uzmanlık alanı Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları, yani çocuk ve ergen psikiyatrisidir.
Çocuk ve ergen psikiyatristi;
- gelişim öyküsünü,
- belirtileri,
- aile gözlemlerini,
- okuldan gelen bilgileri,
- olası eşlik eden durumları
birlikte değerlendirebilir.
Gerekli görüldüğünde psikologlar, eğitimciler veya diğer sağlık profesyonelleri değerlendirme sürecine dahil edilebilir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Nasıl Tedavi Edilir?
DEHB için uygulanacak yaklaşım her çocuk için aynı değildir.
Çocuğun;
- yaşı,
- belirtilerin türü,
- şiddeti,
- günlük yaşam üzerindeki etkisi,
- okul durumu,
- eşlik eden ihtiyaçları
değerlendirilerek bireysel bir plan oluşturulur.
Güncel klinik yaklaşımlarda çocuk ve aileye yönelik davranışsal destekler, okul düzenlemeleri ve uygun görülen durumlarda hekim tarafından planlanan ilaç tedavileri yer alabilir. Okul öncesi çocuklarda davranışsal ebeveyn eğitimi gibi yaklaşımlar özellikle önem taşır.
Tedavi veya ilaç seçimi yalnızca ilgili hekim tarafından yapılmalıdır.
Dikkat Eksikliğine Ne İyi Gelir?
“Dikkat eksikliğine ne iyi gelir?” sorusunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur.
Ancak günlük yaşamın düzenlenmesi çocuğun işlevselliğini destekleyebilir.
Örneğin;
- düzenli uyku,
- öngörülebilir günlük rutin,
- fiziksel aktivite,
- yapılandırılmış çalışma ortamı,
- görevlerin küçük adımlara bölünmesi,
- okul-aile iletişimi
genel destekleyici düzenlemeler arasında değerlendirilebilir.
Bunlar profesyonel değerlendirme veya tedavinin yerine geçmez.
Ekran Kullanımı Çocuklarda Dikkat Eksikliğine Neden Olur mu?
Bu konuda kesin ve basit bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir.
Yoğun ve kontrolsüz ekran kullanımı;
- uyku düzenini,
- günlük rutini,
- fiziksel aktiviteyi,
- çalışma ortamını
etkileyebilir ve bazı çocuklarda odaklanma sorunlarını daha görünür hale getirebilir.
Ancak “çocuk telefon kullandığı için DEHB oldu” şeklinde doğrudan bir açıklama bilimsel olarak aşırı basitleştirici olur.
Ekran kullanımının çocuğun genel yaşam düzeni içinde değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşımdır.
Dikkat Eksikliği Zekâ Geriliği Anlamına Gelir mi?
Hayır.
DEHB ile zekâ aynı kavram değildir.
Bir çocuk bilişsel olarak güçlü olabilir ancak;
- bilgiyi organize etmek,
- sınav süresini yönetmek,
- uzun görevi sürdürmek,
- ayrıntıları kontrol etmek
gibi alanlarda zorlanabilir.
Dolayısıyla akademik performansın beklenen düzeyde olmaması doğrudan çocuğun kapasitesinin düşük olduğu anlamına gelmez.
Dikkat Eksikliği Olan Çocuk İstediği Şeye Neden Saatlerce Odaklanabilir?
Bu durum ailelerin en sık şaşırdığı konulardan biridir.
“Video oyununa iki saat dikkat ediyor ama ödevde beş dakika duramıyor. O zaman dikkat eksikliği olamaz.”
şeklinde düşünülebilir.
Ancak dikkat tek bir sabit kapasite değildir.
Görevin;
- ilgi çekici olması,
- anlık geri bildirim vermesi,
- ödül içermesi,
- yenilik taşıması,
- kişinin motivasyonuyla örtüşmesi
dikkatin sürdürülmesini etkileyebilir.
DEHB bağlamındaki sorun çoğu zaman “hiç dikkat edememek” değil, dikkati gerektiği yerde ve gerektiği süre boyunca düzenleyebilmekle ilişkilidir.
Dikkat Eksikliği Çocuğun Sosyal Yaşamını Etkileyebilir mi?
Dikkat ve dürtü kontrolü sosyal ilişkilerde de rol oynayabilir.
Çocuk;
- konuşurken karşısındakini takip etmekte,
- oyun kurallarını hatırlamakta,
- sırasını beklemekte,
- arkadaşının söylediklerini dinlemekte,
- duygusal tepkilerini düzenlemekte
zorlanabilir.
Bu tür durumlar arkadaş ilişkilerinde yanlış anlaşılmalara neden olabilir.
Bu nedenle DEHB yalnızca okul başarısı üzerinden değerlendirilmemelidir. Sağlık Bakanlığı kaynakları da DEHB’nin akademik ve sosyal işlevsellik üzerinde etkili olabileceğini belirtmektedir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Ne Zaman Ciddiye Alınmalıdır?
Ailelerin profesyonel değerlendirmeyi düşünmesini gerektirebilecek temel durum, belirtilerin günlük yaşam üzerinde belirgin bir etki oluşturmaya başlamasıdır.
Örneğin;
- okul başarısında sürekli güçlük,
- ödev süreçlerinin her gün ciddi çatışmaya dönüşmesi,
- eşyaların aşırı sık kaybedilmesi,
- öğretmenin sürekli benzer geri bildirimler vermesi,
- sosyal ilişkilerin etkilenmesi,
- günlük rutinlerin ciddi biçimde aksaması
durumlarında çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi düşünülebilir.
Aileler Uzman Görüşmesine Giderken Nasıl Hazırlanabilir?
Ailelerin görüşme öncesinde bazı gözlemleri not etmesi değerlendirmeyi kolaylaştırabilir.
Şunlar kayıt altına alınabilir:
Belirtiler Ne Zaman Başladı?
Sorun yeni mi ortaya çıktı, yoksa uzun zamandır mı devam ediyor?
Hangi Ortamlarda Görülüyor?
Evde, okulda, kursta veya sosyal ortamlarda benzer davranışlar var mı?
Öğretmenin Gözlemi Ne?
Öğretmen çocuğun;
- dikkati,
- organizasyonu,
- ödevleri,
- arkadaş ilişkileri
hakkında ne söylüyor?
Hangi Durumlarda Daha İyi Odaklanıyor?
Çocuğun dikkatinin güçlü olduğu koşulları bilmek de zorlandığı koşulları bilmek kadar değerlidir.
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çocuklarda dikkat eksikliği nasıl belli olur?
Çocuklarda dikkat eksikliği; görevleri tamamlamakta zorlanma, kolay dikkat dağılması, unutkanlık, eşyaları kaybetme, yönergeleri takip etmekte güçlük ve organizasyon sorunlarıyla fark edilebilir. Ancak bu davranışların gelişim düzeyine göre belirgin olması, süreklilik göstermesi ve farklı ortamlardaki işlevselliği etkilemesi önemlidir.
Dikkat eksikliği olan çocuk çok hareketli olmak zorunda mı?
Hayır. Bazı çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri ön plandayken belirgin hiperaktivite görülmeyebilir. Bu çocuklar daha sessiz, dalgın veya hayalperest görünebilir.
Dikkat eksikliği ile hiperaktivite aynı şey midir?
Aynı değildir ancak aynı klinik tablo içerisinde birlikte bulunabilirler. DEHB’de dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsellik farklı düzeylerde görülebilir.
Dikkat eksikliği okul başarısını düşürür mü?
Dikkat sorunları görev takibini, sınav performansını, ödev tamamlamayı ve organizasyonu zorlaştırdığı için akademik performansı etkileyebilir. Bu durum çocuğun zekâ düzeyiyle aynı şey değildir.
Dikkat eksikliği testi var mı?
Dikkat ve performansı değerlendirmek için farklı test ve ölçekler bulunur. Ancak tek bir test DEHB tanısı koymak için yeterli değildir. Tanı klinik değerlendirme, gelişim öyküsü ve farklı ortamlardan alınan bilgilerle birlikte ele alınır.
Dikkat eksikliği olan çocuk ders çalışabilir mi?
Evet. Ancak uzun ve yapılandırılmamış çalışma yerine çocuğun yaşına ve ihtiyacına uygun kısa hedefler, planlı molalar, açık yönergeler ve düzenli çalışma ortamı daha işlevsel olabilir.
Çocuklarda dikkat eksikliği için hangi bölüme gidilir?
Çocuklarda sürekli ve işlevselliği etkileyen dikkat sorunlarının değerlendirilmesi için çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurulabilir.
Dikkat eksikliği büyüyünce geçer mi?
DEHB’nin seyri kişiden kişiye değişebilir. Çocuklukta görülen belirtilerin görünümü yaş ilerledikçe değişebilir ve bazı kişilerde ergenlik veya yetişkinlik döneminde devam edebilir. Bu nedenle yalnızca “büyüyünce geçer” varsayımıyla hareket edilmemelidir.
Çocuğum sadece ders çalışırken dikkatini dağıtıyorsa DEHB midir?
Tek başına bu durum DEHB tanısı için yeterli değildir. Dersin zorluk düzeyi, öğrenme güçlüğü, motivasyon, uyku, kaygı ve çalışma ortamı gibi farklı etkenler de değerlendirilmelidir.
DEHB olan çocuklar başarılı olabilir mi?
Evet. DEHB kişinin zekâsını veya potansiyelini belirlemez. Uygun destek, doğru öğrenme yöntemleri ve bireysel güçlü yönlerin fark edilmesi çocuğun akademik ve sosyal yaşamını destekleyebilir.
Çocuğun Dikkatini Anlamak, Yalnızca “Daha Çok Odaklanmasını” İstemekten Fazlasını Gerektirir
Çocuklarda dikkat eksikliği söz konusu olduğunda yalnızca çocuğa daha fazla dikkat etmesini söylemek çoğu zaman yeterli değildir.
Önemli olan;
- hangi görevlerde zorlandığını,
- hangi ortamlarda daha iyi performans gösterdiğini,
- planlama ve organizasyon becerilerini,
- okul ve ev arasındaki farklılıkları,
- yaşadığı güçlüğün günlük hayatını ne ölçüde etkilediğini
anlamaktır.
Aile, öğretmen ve gerektiğinde uzmanların aynı tabloya farklı açılardan bakması çocuğun ihtiyaçlarının daha doğru belirlenmesini sağlayabilir.
Dikkat sorunlarını “tembellik”, “şımarıklık” veya “isteksizlik” gibi etiketlerle açıklamak yerine çocuğun neden zorlandığını anlamaya çalışmak hem eğitim sürecinin hem de aile içi iletişimin daha sağlıklı ilerlemesine katkıda bulunabilir.
