Çocuğun göz teması kurmaması, özellikle erken çocukluk döneminde ailelerin otizm hakkında araştırma yapmasına neden olan davranışlardan biridir. Çocuğun konuşurken yetişkinin yüzüne az bakması, bakışlarını kısa sürede başka bir noktaya çevirmesi veya ismi söylendiğinde yüzüne yönelmemesi ailelerde doğal olarak “Göz teması kurmamak otizm belirtisi midir?” sorusunu gündeme getirebilir.
Göz temasının az, kısa süreli veya tutarsız olması otizm spektrumunda görülebilen sosyal iletişim özelliklerinden biri olabilir. Ancak tek başına göz teması kurmamak otizm olduğu anlamına gelmez. Otizm değerlendirmesinde göz temasının yanı sıra ortak dikkat, jest ve mimik kullanımı, isme tepki, sosyal karşılıklılık, oyun, dilin sosyal amaçla kullanımı ve tekrarlayıcı davranışlar gibi farklı gelişim alanları birlikte ele alınır.
Bu nedenle çocuğun yalnızca gözlerinin içine bakıp bakmadığına değil, bakışlarını sosyal iletişim içerisinde nasıl kullandığına dikkat etmek daha anlamlıdır.
Göz Teması Nedir?
Göz teması, sözel olmayan iletişimin parçalarından biridir. İnsanlar iletişim kurarken yalnızca kelimeleri değil; bakışlarını, yüz ifadelerini, jestlerini, beden duruşlarını ve ses tonlarını da kullanır.
Çocuk gelişiminde göz teması;
- ebeveynle sosyal bağlantı kurma,
- ilgi paylaşma,
- karşısındaki kişinin tepkisini takip etme,
- sosyal iletişim başlatma,
- ortak dikkat oluşturma
gibi farklı iletişim süreçleriyle birlikte kullanılabilir.
Ancak göz teması sosyal iletişimin tamamı değildir. Bir çocuk kısa süreli göz teması kurmasına rağmen karşılıklı sosyal iletişim açısından güçlü becerilere sahip olabilir. Başka bir çocuk ise göz teması kurmasına rağmen ilgisini paylaşmakta veya sosyal etkileşimi sürdürmekte zorlanabilir.
Göz Teması Kurmamak Tek Başına Otizm Belirtisi midir?
Hayır. Göz temasının az olması veya çocuğun zaman zaman göz teması kurmaması tek başına otizm tanısı anlamına gelmez.
Çocuk;
- çekingen olabilir,
- yabancı bir ortamda rahatsız hissedebilir,
- başka bir etkinliğe yoğun şekilde odaklanmış olabilir,
- doğrudan göz temasını rahatsız edici bulabilir,
- sosyal etkileşim sırasında zorlanabilir,
- farklı gelişimsel özelliklere sahip olabilir.
Bu nedenle yalnızca “göz teması var” veya “göz teması yok” şeklinde yapılan değerlendirmeler yeterli değildir.
Otizm açısından daha anlamlı olan, göz temasındaki farklılığın başka sosyal iletişim ve davranış özellikleriyle birlikte görülüp görülmediğidir.
Otizmin erken dönemde görülebilen diğer özelliklerini incelemek için Otizm Belirtileri Nelerdir? Erken Belirtiler ve Davranışlar içeriğinden de yararlanılabilir.
Otizmde Göz Teması Nasıl Olabilir?
Otizm hakkında yaygın yanlış inanışlardan biri, otizmli çocukların hiçbir zaman göz teması kurmadığı düşüncesidir.
Oysa göz temasının biçimi kişiden kişiye değişebilir.
Bazı çocuklar;
- çok kısa göz teması kurabilir,
- yalnızca tanıdığı kişilerle daha rahat göz teması kullanabilir,
- ihtiyaç duyduğunda yetişkinin yüzüne bakabilir,
- konuşurken bakışlarını başka yere çevirebilir,
- göz teması kurmakla konuşmayı aynı anda sürdürmekte zorlanabilir.
Bu nedenle “Çocuk göz teması kuruyor, o halde otizm olamaz.” şeklinde kesin bir çıkarım yapmak doğru değildir.
Otizm bir spektrumdur. Sosyal iletişim özellikleri her çocukta aynı biçimde görülmez.
Göz Teması Kuran Çocuk Otizmli Olabilir mi?
Evet. Otizm spektrumundaki bazı çocuklar göz teması kurabilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca göz temasının varlığı değil, göz temasının hangi amaçla ve nasıl kullanıldığı önem taşır.
Örneğin şu sorular daha açıklayıcı olabilir:
- Çocuk ilginç bir şey gördüğünde ebeveynine bakıyor mu?
- Bir nesneye baktıktan sonra yetişkinin yüzüne yöneliyor mu?
- Konuşurken bakış, jest ve sözcükleri birlikte kullanıyor mu?
- Yetişkinin işaret ettiği nesneyi takip ediyor mu?
- Bir olay karşısında yetişkinin yüz ifadesini kontrol ediyor mu?
- Sevindiğinde veya şaşırdığında bu duyguyu başka biriyle paylaşmaya çalışıyor mu?
Bu tür davranışlar göz temasını yalnızca “bakmak” davranışından çıkarıp sosyal iletişim bağlamında değerlendirmeye yardımcı olur.
Otizmde Göz Temasının Süresinden Çok İşlevi Neden Önemlidir?
Bir çocuğun karşısındaki kişinin gözlerine kaç saniye baktığını ölçmek tek başına yeterli bilgi sağlamaz.
Daha önemli olan bakışın iletişim içerisindeki işlevidir.
Örneğin çocuk raftaki oyuncağı istediğinde önce oyuncağa, ardından ebeveynine ve tekrar oyuncağa bakıyorsa bakışını iletişim amacıyla kullanıyor olabilir.
Benzer şekilde dışarıda bir kedi gördüğünde kediye bakıp ardından ebeveynine yönelmesi ve tekrar kediye bakması, yaşadığı deneyimi başka biriyle paylaşmaya çalıştığını gösterebilir.
Bu noktada göz teması;
Bakış → işaret → jest → yüz ifadesi → sosyal paylaşım
şeklinde daha geniş bir iletişim sistemi içerisinde değerlendirilmelidir.
Ortak Dikkat ile Göz Teması Aynı Şey midir?
Hayır. Göz teması ile ortak dikkat birbirleriyle ilişkili olsa da aynı kavram değildir.
Ortak dikkat, iki kişinin aynı nesne veya olaya yönelik ilgiyi paylaşmasıdır.
Örneğin çocuk parkta bir köpek gördüğünde:
Köpeğe bakar → ebeveynine bakar → köpeği işaret eder → tekrar ebeveynin tepkisine yönelir.
Buradaki amaç yalnızca köpeğe bakmak değildir. Çocuk aynı deneyimi başka biriyle paylaşmaktadır.
Ortak dikkat sırasında;
- göz teması,
- işaret etme,
- bakışı takip etme,
- gösterme,
- jestler,
- sesler
birlikte kullanılabilir.
Bu nedenle göz teması kurabilen bir çocukta ortak dikkat becerileri sınırlı olabilir veya göz teması kısa olan bir çocuk başka yollarla güçlü ortak dikkat davranışları gösterebilir.
Çocuğun Göz Temasıyla Birlikte Hangi Davranışları Değerlendirilebilir?
Ailelerin yalnızca “Çocuğum göz teması kuruyor mu?” sorusuna odaklanması yerine sosyal iletişimin farklı parçalarını birlikte gözlemlemesi daha anlamlıdır.
İsmi Söylendiğinde Tepki Veriyor mu?
Çocuğun zaman zaman ismine bakmaması normal olabilir. Özellikle oyunla yoğun biçimde ilgilenirken hemen tepki vermeyebilir.
Ancak ismine tepkinin sürekli sınırlı olması, özellikle başka sosyal iletişim özellikleriyle birlikte görülüyorsa gelişimsel değerlendirmede dikkate alınabilir.
İşaret Ediyor mu?
İşaret etmek sosyal iletişimin önemli araçlarından biridir.
Ancak yalnızca istediği nesneyi göstermek değil, ilginç bulduğu bir şeyi başkasıyla paylaşmak amacıyla işaret etmek de önemlidir.
Sizin İşaret Ettiğiniz Yere Bakıyor mu?
Yetişkin bir nesneyi gösterdiğinde çocuk işaret eden ele değil, işaret edilen nesneye yöneliyor mu?
Bu davranış ortak dikkat gelişimi hakkında bilgi sağlayabilir.
İlgisini Sizinle Paylaşıyor mu?
Çocuk yalnızca ihtiyacı olduğunda mı yetişkine yöneliyor, yoksa hoşuna giden bir oyuncağı veya ilginç bulduğu bir olayı da göstermeye çalışıyor mu?
Jest ve Mimik Kullanıyor mu?
El sallama, başını evet-hayır şeklinde hareket ettirme, yüz ifadelerini kullanma ve farklı jestleri iletişime dahil etme de değerlendirilmesi gereken sosyal iletişim davranışlarıdır.
Taklit Ediyor mu?
Alkışlama, el sallama veya basit oyun hareketlerini taklit etme küçük çocuklarda sosyal öğrenmenin önemli parçalarından biridir.
Çocuklardaki sosyal iletişim özelliklerinin daha geniş çerçevesi için Çocuklarda Otizm Belirtileri ve Erken Tanı Rehberi içeriği de incelenebilir.
İsmiyle Seslenince Bakmamak ile Göz Teması Kurmamak Aynı Şey midir?
Hayır.
Çocuğun ismi söylendiğinde dönmesi veya konuşan kişinin yüzüne yönelmesi isme tepki ve sosyal yönelimle ilişkilidir.
Göz teması ise daha geniş bir sözel olmayan iletişim davranışıdır.
Çocuk ismi söylendiğinde başını çevirebilir ancak kişinin gözlerine kısa süre bakabilir. Başka bir çocuk ise göz teması kurduğu halde ismiyle çağrıldığında tutarsız tepki verebilir.
Bu nedenle iki davranış aynı kabul edilmemelidir.
İşitme Sorunları İsme Tepkiyi Etkileyebilir mi?
Özellikle ismine sınırlı tepki veren ve konuşma gelişiminde gecikme bulunan küçük çocuklarda işitmenin de değerlendirilmesi gerekebilir.
Aileler zaman zaman:
“İsmini söylediğimde bakmıyor ama sevdiği çizgi filmin sesini hemen duyuyor.”
şeklinde gözlemler aktarabilir.
Belirli seslere tepki verilmesi işitmeyle ilgili bütün olasılıkları tek başına dışlamaz. Benzer şekilde çocuğun yüzünüze az bakması da doğrudan otizm anlamına gelmez.
Sosyal iletişim, dil gelişimi ve işitme gibi alanların gerektiğinde profesyoneller tarafından birlikte değerlendirilmesi daha doğru bir yaklaşım olacaktır.
Konuşma Gecikmesi ve Göz Teması Birlikte Görülüyorsa Ne Anlama Gelir?
Konuşma gecikmesi otizmle ilişkili olabilen özelliklerden biridir ancak her geç konuşan çocuk otizmli değildir.
Burada çocuğun genel sosyal iletişim örüntüsü önem kazanır.
Konuşması sınırlı bir çocuk;
- göz temasıyla iletişim kurabilir,
- işaret edebilir,
- istediği veya ilgisini çeken bir şeyi gösterebilir,
- jestlerini yoğun biçimde kullanabilir,
- ortak oyun başlatabilir,
- yetişkinin yüz ifadelerini takip edebilir.
Başka bir çocuk ise kelimeleri kullanmasına rağmen ilgisini paylaşmakta, jestleri iletişime dahil etmekte veya karşılıklı sosyal iletişim kurmakta daha fazla zorlanabilir.
Bu nedenle otizm açısından yalnızca “konuşuyor mu?” ve “göz teması kuruyor mu?” sorularını yan yana getirmek yeterli değildir.
Konuşma ve sosyal iletişim arasındaki ilişkiyi daha ayrıntılı incelemek isteyenler Otizmde Konuşma Gecikmesi ve Konuşma Gelişimi içeriğinden yararlanabilir.
Otizmin çocukluk döneminden yetişkinliğe uzanan gelişimsel özelliklerini aile perspektifinden ele alan Bebeklikten Erişkinliğe Otizm Aileler İçin Kılavuz kitabı da konuya ilişkin daha kapsamlı okuma yapmak isteyenler için değerlendirilebilir.
Bebeklerde Göz Temasının Az Olması Otizm Belirtisi midir?
Bebeklik döneminde insan yüzüne yönelme, sosyal gülümseme, bakım verenle karşılıklı etkileşim ve ilerleyen dönemlerde ortak dikkat gelişimi önemli sosyal iletişim davranışlarıdır.
Ancak bebeğin bir dönemde veya belirli durumlarda göz temasının az olması üzerinden otizm değerlendirmesi yapılamaz.
Bebeğin;
- sosyal gülümsemesi,
- insan sesine yönelmesi,
- bakım verenin yüzüne ilgisi,
- isme tepkisi,
- sesli iletişimi,
- jest gelişimi,
- ortak dikkat davranışları
birlikte değerlendirilmelidir.
Bebeklik dönemindeki diğer gelişimsel özellikler için Bebeklerde Otizm Belirtileri Nelerdir? içeriğine de göz atılabilir.
Göz Teması Yaşa Göre Değişir mi?
Evet. Çocuğun sosyal iletişim biçimi ve göz temasını kullanma şekli gelişimle birlikte değişebilir.
Bebeklik döneminde yüzlere yönelme, sosyal gülümseme ve bakım verenle bakış paylaşımı ön plandayken ilerleyen dönemlerde göz teması;
- işaret etme,
- konuşma,
- oyun,
- duygu paylaşımı,
- sosyal etkileşim
gibi daha karmaşık davranışlarla bütünleşir.
Bu nedenle aynı gözlem farklı yaş dönemlerinde farklı anlamlar taşıyabilir.
Otizm belirtilerinin farklı yaş dönemlerindeki görünümünü karşılaştırmak isteyenler Yaş Yaş Otizm Belirtileri rehberini de inceleyebilir.
Çocuk Neden Göz Teması Kurmuyor Olabilir?
“Çocuğum göz teması kurmuyor” gözleminin tek bir açıklaması yoktur.
Bazı çocuklar;
- yabancı kişiler karşısında çekingen davranabilir,
- yoğun sosyal ortamlarda rahatsız olabilir,
- karşıdaki kişiye bakarken aynı anda söylenenleri takip etmekte zorlanabilir,
- ilgilendiği nesneye yoğun biçimde odaklanabilir,
- doğrudan göz temasını yorucu veya rahatsız edici bulabilir.
Bu nedenle çocuğun göz temasını neden daha az kullandığını yalnızca davranışa bakarak kesin biçimde açıklamak mümkün değildir.
Davranış başka gelişimsel farklılıklarla birlikte görülüyorsa daha kapsamlı bir değerlendirme düşünülebilir.
Otizmli Bireyler Göz Temasından Neden Kaçınabilir?
Bütün otizmli bireyler için geçerli tek bir neden bulunmamaktadır.
Bazı bireylerde doğrudan göz teması duyusal veya bilişsel açıdan yoğun bir deneyim olabilir. Kişinin karşısındaki kişinin yüzünü ve bakışını takip ederken aynı zamanda konuşmanın içeriğini işlemesi zorlaşabilir.
Bazı otizmli bireyler karşıdaki kişiye doğrudan bakmadıklarında konuşmayı daha rahat takip edebildiklerini ifade edebilir.
Dolayısıyla göz temasından kaçınmayı doğrudan;
“dinlemiyor”
veya
“iletişim kurmak istemiyor”
şeklinde yorumlamak doğru olmayabilir.
Çocuğu Göz Teması Kurmaya Zorlamak Doğru mudur?
Çocuğa sürekli;
“Bana bak.”
“Gözümün içine bak.”
gibi komutlar vermek doğal sosyal iletişim gelişimiyle aynı şey değildir.
Amaç yalnızca çocuğun yetişkinin gözlerine belirli bir süre bakmasını sağlamak olmamalıdır.
Daha anlamlı olan;
- karşılıklı iletişim,
- ortak ilgi,
- sosyal paylaşım,
- jest kullanımı,
- oyun,
- sıra alma
gibi daha geniş sosyal iletişim davranışlarının desteklenmesidir.
Özellikle doğrudan göz teması çocuk için rahatsız ediciyse, bunu zorlayıcı bir performans kriterine dönüştürmek yerine iletişimin farklı yollarını da dikkate almak gerekir.
Evde Sosyal İletişim Nasıl Desteklenebilir?
Ailelerin amacı çocuğu sürekli test etmek değil, doğal sosyal etkileşim fırsatları oluşturmaktır.
Çocuğun Sevdiği Oyuna Katılın
Çocuğun ilgi duyduğu oyuncak veya etkinliğe dahil olmak karşılıklı iletişimin daha doğal biçimde ortaya çıkmasına yardımcı olabilir.
Çocuğun Seviyesine İnin
Oyun sırasında çocuğun karşısında veya görüş alanında bulunmak yüz ifadelerini ve jestleri takip etmesini kolaylaştırabilir.
Ortak Bir Deneyim Oluşturun
Baloncuk, top veya çocuğun sevdiği başka bir etkinlik üzerinden birlikte eğlenmek sosyal paylaşım fırsatı oluşturabilir.
İletişim Başlatması İçin Zaman Tanıyın
Çocuğun istediğini hemen tahmin etmek yerine kısa bir bekleme süresi bırakmak bakış, işaret, ses veya kelimeyle iletişim başlatmasına fırsat sağlayabilir.
Yalnızca Göz Temasına Odaklanmayın
Çocuğun;
- işaret etmesi,
- size oyuncak getirmesi,
- bir nesneyi göstermesi,
- gülümsemesi,
- ses çıkarması,
- jest kullanması
da iletişimin parçalarıdır.
Ailelerin çocuklarının sosyal, dil, motor ve günlük yaşam becerilerini desteklemesine yönelik yapılandırılmış bilgiler içeren Ebeveyn Eğitim Programı kitabı bu konuda daha ayrıntılı kaynak arayan aileler tarafından değerlendirilebilir.
Hangi Durumlarda Uzman Görüşü Alınabilir?
Tek başına göz temasının az olması otomatik olarak otizm anlamına gelmez.
Ancak göz teması farklılığı başka gelişimsel işaretlerle birlikte görülüyorsa daha kapsamlı değerlendirme düşünülebilir.
Örneğin;
- isme tepkinin sürekli sınırlı olması,
- ilgisini paylaşmak için işaret etmeme,
- ortak dikkat kurmakta zorlanma,
- jest ve mimik kullanımının sınırlı olması,
- konuşma veya iletişim gelişiminde belirgin farklılık,
- karşılıklı sosyal oyunun sınırlı olması,
- yoğun tekrarlayıcı davranışların görülmesi,
- daha önce kazanılmış becerilerin kaybedilmesi
gibi durumların bir arada görülmesi gelişimsel değerlendirme açısından önem taşıyabilir.
Çocuğun gelişimi konusunda belirgin bir endişe olduğunda çocuk doktoru veya çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan uzmanlardan profesyonel değerlendirme alınabilir.
Göz Teması Kurmayan Her Çocuk İçin Aynı Yaklaşım Kullanılır mı?
Hayır.
Her çocuğun gelişim profili, iletişim biçimi, güçlü yönleri ve destek ihtiyaçları farklı olabilir.
Bir çocukta göz teması sınırlı olabilir ancak işaret ve ortak dikkat becerileri güçlü olabilir. Başka bir çocuk göz teması kurmasına rağmen karşılıklı oyun veya sosyal paylaşımda daha fazla zorlanabilir.
Bu nedenle tek bir davranışı “düzeltmeye” odaklanmak yerine çocuğun bütün sosyal iletişim profilini anlamaya çalışmak daha doğru bir yaklaşımdır.
Otizm spektrumunu klinik özelliklerden değerlendirme ve destek süreçlerine kadar daha kapsamlı ele alan Otizm Spektrum Bozuklukları kitabı konu hakkında ayrıntılı okuma yapmak isteyenler için başvuru kaynaklarından biri olabilir.
Otizm hakkında aileler, eğitimciler ve alan profesyonellerine yönelik farklı yayınları bir arada incelemek isteyenler ise Otizm kitapları kategorisinden farklı konulara odaklanan kaynaklara ulaşabilir.
Göz Teması Kurmamak Hakkında Sık Sorulan Sorular
Göz Teması Kurmamak Kesin Otizm Belirtisi midir?
Hayır. Göz temasının az veya sınırlı olması otizm spektrumunda görülebilir ancak tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Ortak dikkat, isme tepki, jest kullanımı, sosyal iletişim, oyun ve davranış özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.
Göz Teması Kuran Çocuk Otizmli Olabilir mi?
Evet. Otizm spektrumundaki bazı çocuklar göz teması kurabilir. Değerlendirmede yalnızca göz temasının varlığı değil, sosyal iletişim sırasında nasıl kullanıldığı önemlidir.
Çocuğum Göz Teması Kurmuyor Ama Konuşuyor, Otizm Olabilir mi?
Konuşabilmek veya göz temasının sınırlı olması tek başına otizm hakkında karar vermek için yeterli değildir. Konuşmanın sosyal kullanımı, karşılıklı iletişim, ortak dikkat, jestler, oyun ve diğer gelişim özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.
Çocuğum Sadece Yabancılarla Göz Teması Kurmuyor, Bu Otizm Belirtisi midir?
Tek başına değildir. Çekingenlik, yeni ortama uyum veya sosyal rahatsızlık gibi farklı etkenler göz temasını etkileyebilir. Davranışın farklı kişiler ve ortamlarda nasıl göründüğü önemlidir.
İsmiyle Seslenince Bakmaması Otizm Anlamına Gelir mi?
Hayır. İsme tepkinin sınırlı olmasının farklı nedenleri olabilir. Sürekli görülmesi ve ortak dikkat, işaret etme veya sosyal iletişim farklılıklarıyla birlikte bulunması durumunda gelişimsel değerlendirme düşünülebilir.
Otizmli Çocuklar Hiç Göz Teması Kurmaz mı?
Hayır. Otizm spektrumunda göz teması kişiden kişiye değişebilir. Bazı bireylerde çok sınırlıyken bazı kişiler göz teması kurabilir.
Göz Teması Kaç Saniye Olmalıdır?
Çocuğun gelişimini değerlendirmek için herkes açısından geçerli belirli bir saniye kuralı bulunmaz. Bakışın sosyal iletişim içerisindeki işlevi, süresinden daha anlamlıdır.
Ortak Dikkat ile Göz Teması Arasındaki Fark Nedir?
Göz teması başka kişinin gözlerine yönelmeyi ifade eder. Ortak dikkat ise iki kişinin aynı nesne veya olaya yönelik ilgiyi paylaşmasını içerir. Ortak dikkat sırasında göz teması, işaret, jest ve ses gibi farklı iletişim yolları birlikte kullanılabilir.
Çocuğu Göz Teması Kurmaya Zorlamak Gerekir mi?
Göz temasını tek başına performans hedefi haline getirmek yerine doğal sosyal iletişimi, ortak ilgiyi, oyun ve farklı iletişim biçimlerini desteklemek daha bütüncül bir yaklaşımdır.
Bebeklerde Göz Teması Azlığı Otizm Anlamına Gelir mi?
Tek başına anlamına gelmez. Bebeklik döneminde göz temasının yanında sosyal gülümseme, insanlara yönelme, isme tepki, sesli iletişim, jestler ve ortak dikkat gelişimi de değerlendirilmelidir.
Göz Teması Zaman Zaman İyi, Zaman Zaman Azsa Ne Anlama Gelir?
Göz temasının ortam, kişi, yorgunluk, dikkat ve duyusal koşullara göre değişmesi mümkündür. Tek bir gözlem yerine davranışın zaman içerisindeki genel örüntüsüne bakmak daha anlamlıdır.
Göz Temasını Sosyal İletişimin Bütünü İçinde Değerlendirmek
“Göz teması kurmamak otizm belirtisi midir?” sorusuna verilebilecek en kısa yanıt; göz temasındaki farklılıkların otizm spektrumunda görülebileceği ancak tek başına otizm anlamına gelmediğidir.
Çocuğun gözlerinin içine ne kadar süre baktığından daha önemli olan; bakışını, jestlerini, yüz ifadelerini, işaret etmeyi ve konuşmayı başka insanlarla iletişim ve ilgi paylaşımı amacıyla nasıl kullandığıdır.
Bu nedenle;
Göz teması → ortak dikkat → jestler → isme tepki → sosyal karşılıklılık → oyun → dilin sosyal kullanımı
birbirinden bağımsız özellikler olarak değil, çocuğun genel sosyal iletişim gelişiminin parçaları olarak değerlendirilmelidir.
Ailelerin tek bir davranıştan hareketle tanı sonucuna ulaşmaya çalışması yerine çocuğun gelişimini zaman içerisinde gözlemlemesi ve belirgin endişeler bulunduğunda uygun sağlık profesyonellerinden değerlendirme alması daha doğru olacaktır.
