2 yaş otizm belirtileri, çocuğun yalnızca konuşup konuşmadığına bakılarak değerlendirilemez. Bu dönemde sosyal iletişim, ortak dikkat, jest kullanımı, isme tepki, göz teması, taklit, oyun biçimi ve tekrarlayıcı davranışların birlikte değerlendirilmesi gerekir.
İki yaş, çocukların çevrelerindeki insanlarla daha belirgin biçimde iletişim kurmaya başladıkları önemli bir gelişim dönemidir. Çocuk artık yalnızca ihtiyaçlarını karşılamak için yetişkine yönelmekle kalmaz; gördüğü ilginç bir şeyi göstermek, bir yetişkinin tepkisini takip etmek, bazı sözcükleri bir araya getirmek ve günlük oyunlara katılmak gibi sosyal iletişim davranışlarını daha fazla kullanmaya başlayabilir.
Otizm spektrum bozukluğunda ise bu gelişim alanlarının bir kısmında farklılıklar görülebilir.
Örneğin 2 yaşındaki bir çocuk hiç konuşmuyor olabilir. Ancak konuşma gecikmesi tek başına otizm anlamına gelmez. Başka bir çocuk bazı kelimeleri kullanıyor olabilir fakat bir şeyi göstermek için işaret etmiyor, ilgisini ebeveyniyle paylaşmıyor ve iletişimi karşılıklı biçimde sürdürmekte zorlanıyor olabilir.
Bu nedenle 2 yaşında otizm nasıl anlaşılır? sorusunun cevabında kelime sayısından daha geniş bir gelişim örüntüsüne bakmak gerekir.
2 Yaş Otizm Belirtileri Nelerdir?
İki yaşındaki çocuklarda otizmle ilişkili olabilecek belirtiler çocuktan çocuğa değişebilir. Otizm bir spektrum olduğu için her çocukta aynı özelliklerin bulunması beklenmez.
2 yaş otizm belirtileri arasında dikkat çekebilecek başlıca özellikler şunlardır:
- İsmi söylendiğinde sık sık dönüp bakmama
- Göz temasının sınırlı veya sosyal iletişimle yeterince bütünleşmemiş olması
- İlgisini paylaşmak amacıyla işaret etmenin az olması
- Jest ve mimiklerin sınırlı kullanılması
- Bir yetişkinin gösterdiği nesneye veya olaya bakmakta zorlanma
- Ortak dikkat kurmanın sınırlı olması
- Konuşmanın gecikmesi
- Kelimeleri iletişim amacıyla sınırlı kullanma
- Daha önce kullanılan kelime veya sosyal becerilerin kaybolması
- Taklit davranışlarının sınırlı olması
- Karşılıklı sosyal oyunlara az katılma
- Oyuncakları alışılmış işlevlerinden farklı veya tekrarlayıcı biçimde kullanma
- Nesnelerin belirli bölümlerine yoğun ilgi gösterme
- El çırpma, sallanma veya dönme gibi tekrarlayıcı hareketler
- Küçük değişikliklere yoğun tepki
- Belirli ses, dokunma, yiyecek dokusu veya başka duyusal uyaranlara sıra dışı tepkiler
Ancak listedeki tek bir davranışın bulunması çocuğun otizmli olduğu anlamına gelmez.
Otizm değerlendirmesinde belirtilerin birlikte nasıl bir örüntü oluşturduğu, ne kadar süre devam ettiği ve çocuğun iletişim ile günlük yaşamını nasıl etkilediği önemlidir.
2 Yaşındaki Bir Çocuğun Gelişiminde Neler Beklenebilir?
2 yaş otizm belirtilerini anlamaya çalışırken öncelikle bu yaş dönemindeki genel gelişim basamaklarının bilinmesi yararlıdır.
Gelişim basamakları kesin kurallar değildir. Her çocuk aynı gün veya ayda aynı beceriyi kazanmaz. Bununla birlikte belirli beceriler çocuğun gelişiminin izlenmesine yardımcı olabilir.
İki yaş civarında birçok çocuk;
- iki sözcüğü bir araya getirerek kısa ifadeler kullanabilir,
- kitapta sorulan bir nesneyi gösterebilir,
- sorulduğunda bazı vücut bölümlerini gösterebilir,
- yalnızca el sallama ve işaret etmenin dışında başka jestler de kullanabilir,
- yeni bir durumda nasıl tepki vereceğini anlamak için ebeveyninin yüzüne bakabilir,
- çevresindeki insanların duygularına giderek daha fazla dikkat gösterebilir,
- birden fazla oyuncak veya nesneyi bir oyun içerisinde kullanmaya başlayabilir.
Bu özelliklerden herhangi birinin bulunmaması tek başına otizm göstergesi değildir.
Gelişim basamakları daha çok “Çocuğun gelişimini daha ayrıntılı değerlendirmek gerekir mi?” sorusuna yardımcı olan izleme araçlarıdır.
2 Yaşında Otizm Nasıl Anlaşılır?
Otizm genellikle tek bir davranıştan değil, sosyal iletişim ve davranış alanlarında ortaya çıkan birden fazla özelliğin birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır.
İki yaşındaki bir çocuk için aile şu konuları gözlemleyebilir:
İlgisini Başkalarıyla Paylaşıyor mu?
Çocuk yalnızca bir şeyi istediğinde mi yetişkine yöneliyor, yoksa ilginç bulduğu bir şeyi göstermek amacıyla da iletişim kuruyor mu?
Örneğin gökyüzünde uçak gördüğünde uçağa bakıp daha sonra ebeveynine bakıyor veya uçağı gösteriyor mu?
İsmi Söylendiğinde Tepki Veriyor mu?
Çocuk her seferinde tepki vermek zorunda değildir. Oyuna dalmış veya başka bir uyaranla ilgileniyor olabilir.
Ancak farklı ortamlarda, tekrar tekrar ismine sınırlı tepki verilmesi başka sosyal iletişim güçlükleriyle birlikte görülüyorsa değerlendirilmesi gereken bir özellik olabilir.
İşaret Kullanıyor mu?
İşaret etmenin amacı yalnızca istediği nesneyi almak değildir.
Çocuğun;
“Bak, orada bir şey var.”
anlamında başka kişinin dikkatini yönlendirmek için işaret kullanması sosyal iletişim açısından özellikle önemlidir.
Yetişkinin Gösterdiği Şeyi Takip Ediyor mu?
Ebeveyn bir nesneyi gösterdiğinde çocuk yalnızca yetişkinin parmağına mı bakıyor, yoksa parmağın işaret ettiği nesneye yöneliyor mu?
Bu tür davranışlar ortak dikkat becerisinin parçalarıdır.
Taklit Ediyor mu?
Çocuk yetişkinin;
- alkışlamasını,
- el sallamasını,
- basit yüz hareketlerini,
- oyuncakla yaptığı hareketleri
taklit ediyor mu?
Taklit sosyal öğrenmenin önemli araçlarından biridir.
Ortak Dikkat Nedir ve Otizm Açısından Neden Önemlidir?
Ortak dikkat, bir çocuk ile başka bir kişinin aynı nesneye, olaya veya deneyime birlikte dikkat vermesidir.
Örneğin çocuk dışarıda bir kedi gördüğünde;
- kediye bakar,
- ebeveynine bakar,
- kediyi gösterebilir,
- tekrar ebeveyninin yüzüne bakabilir.
Buradaki amaç kediyi almak değildir. Çocuk gördüğü şeyi başka biriyle paylaşmaktadır.
Bu davranış sosyal iletişimin temel parçalarından biridir.
2 yaş otizm belirtileri değerlendirilirken ortak dikkatin sınırlı olması özellikle önemli olabilir.
Çocuk bir nesneyi almak için yetişkinin elini tutup nesneye götürebilir ancak nesneyi yalnızca paylaşmak amacıyla göstermeyebilir.
Bu iki davranış aynı değildir.
2 Yaşında İşaret Etmeme Otizm Belirtisi midir?
İşaret etmenin sınırlı olması otizm değerlendirmesinde dikkate alınan sosyal iletişim işaretlerinden biridir.
Ancak işaret etmeyen her çocuk otizmli değildir.
Daha önemli olan işaret etmenin hangi amaçla kullanıldığıdır.
İki farklı işaret türü düşünülebilir:
İstemek İçin İşaret Etme
Çocuk raftaki suyu gösterebilir çünkü suyu almak istemektedir.
Paylaşmak İçin İşaret Etme
Çocuk pencereden geçen kediyi gösterir çünkü ebeveyninin de onu görmesini istemektedir.
İkinci davranış, yani dikkati ve ilgiyi paylaşma amacı taşıyan işaret etme ortak dikkat açısından önemlidir.
İşaret kullanımının bulunmaması; göz teması, sosyal paylaşım ve isme tepki gibi başka özelliklerle birlikte değerlendirilmelidir.
2 Yaşında İsme Bakmama Otizm Belirtisi Olabilir mi?
İsmi söylendiğinde tepki vermemenin sık tekrarlanması otizm açısından değerlendirilebilecek belirtilerden biridir.
Ancak çocuğun bir veya birkaç kez ismine bakmaması tek başına anlamlı değildir.
Çocuk;
- oyuna yoğunlaşmış olabilir,
- başka bir sesle ilgileniyor olabilir,
- yorgun olabilir,
- işitmeyle ilişkili bir sorun yaşayabilir.
Bu nedenle aileler bazen “Bizi duymuyor ama televizyondaki en küçük sesi duyuyor.” şeklinde bir gözlem aktarabilir.
Böyle bir durumda işitme değerlendirmesinin yanı sıra sosyal iletişimin tamamına bakılması gerekir.
İsme tepki sınırlılığı;
- işaret etmeme,
- ortak dikkat güçlüğü,
- sosyal etkileşimin azlığı,
- jest kullanımının sınırlı olması
gibi başka özelliklerle birlikte görülüyorsa uzman değerlendirmesi daha önemli hale gelir.
2 Yaşında Göz Teması Kurmamak Otizm Belirtisi midir?
Göz teması otizm hakkında en fazla konuşulan özelliklerden biridir.
Ancak otizmi;
“Göz teması kuruyor, o zaman otizm değildir.”
veya;
“Göz teması kurmuyor, kesin otizmdir.”
şeklinde değerlendirmek doğru değildir.
Bazı otizmli çocuklar göz teması kurabilir.
Burada önemli olan yalnızca bakışın süresi değil, göz temasının sosyal iletişim içerisinde nasıl kullanıldığıdır.
Örneğin çocuk;
- istediği nesneyi gösterirken ebeveynine bakıyor mu?
- şaşırdığı bir durumda ebeveyninin yüzünü kontrol ediyor mu?
- oyun sırasında bakışını oyuncak ile yetişkin arasında değiştiriyor mu?
- gülümserken karşısındaki kişinin yüzüne yöneliyor mu?
Göz temasının bu sosyal işlevleri daha anlamlıdır.
2 Yaşında Konuşmayan Çocuk Otizmli midir?
Hayır.
2 yaşında konuşmayan her çocukta otizm bulunmaz.
Konuşma gecikmesi;
- gelişimsel dil farklılıkları,
- işitmeyle ilişkili sorunlar,
- farklı gelişimsel durumlar
gibi çeşitli nedenlerle ortaya çıkabilir.
Bu nedenle yalnızca “kaç kelime söylüyor?” sorusuyla otizm ile konuşma gecikmesini birbirinden ayırmak mümkün değildir.
Daha önemli sorular şunlardır:
- Çocuk iletişim kurmak istiyor mu?
- İstediği şeyi gösterebiliyor mu?
- Bir nesneyi yalnızca paylaşmak amacıyla size gösteriyor mu?
- Jest ve mimik kullanıyor mu?
- İsmi söylendiğinde tepki veriyor mu?
- Sizin yaptığınız hareketleri taklit ediyor mu?
- Birlikte oyun oynamaktan hoşlanıyor mu?
- Sizin işaret ettiğiniz yere bakıyor mu?
Konuşması sınırlı olduğu halde sosyal iletişimi güçlü bir çocuk ile bazı kelimeleri söylemesine rağmen sosyal paylaşımı çok sınırlı olan çocuk aynı şekilde değerlendirilmez.
2 Yaşında Konuşan Çocukta Otizm Olabilir mi?
Evet.
Otizm spektrumundaki bütün çocuklarda konuşma gecikmesi bulunmaz.
Bazı çocuklar iki yaş döneminde kelimeler veya kısa ifadeler kullanabilir. Ancak önemli olan dilin yalnızca varlığı değil, hangi amaçla kullanıldığıdır.
Örneğin çocuk;
- kelimeleri yalnızca ihtiyaçlarını belirtmek için kullanabilir,
- duyduğu ifadeleri tekrar edebilir,
- aynı kelime veya ifadeleri tekrarlayabilir,
- konuşmayı sosyal paylaşım amacıyla sınırlı kullanabilir,
- jest, bakış ve konuşmayı birbiriyle bütünleştirmekte zorlanabilir.
Bu nedenle konuşabiliyor olmak otizmi tek başına dışlamaz.
Ekolali 2 Yaşında Otizm Belirtisi midir?
Ekolali, duyulan sözcük veya ifadelerin tekrar edilmesidir.
Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda görülebilir.
Örneğin yetişkin:
“Su ister misin?”
diye sorduğunda çocuk cevap vermek yerine:
“Su ister misin?”
ifadesini tekrarlayabilir.
Ancak küçük çocukların dil öğrenirken duydukları kelime ve ifadeleri tekrar etmeleri de gelişimin bir parçası olabilir.
Bu nedenle ekolalinin tek başına bulunması otizm tanısı anlamına gelmez.
Çocuğun dili iletişim amacıyla nasıl kullandığı, sosyal paylaşımı ve genel gelişim örüntüsü birlikte değerlendirilmelidir.
Otizm ile Konuşma Gecikmesi Arasındaki Fark Nasıl Değerlendirilir?
Konuşma gecikmesi ve otizm aynı kavram değildir.
Yalnızca dil gelişiminde gecikme yaşayan bazı çocuklarda sosyal iletişim davranışları yaşlarına daha uygun olabilir.
Çocuk az kelime kullanıyor olsa bile;
- ebeveyniyle iletişim başlatabilir,
- göz teması ile jestleri birleştirebilir,
- istediği veya ilginç bulduğu nesneyi gösterebilir,
- yetişkinin tepkisini takip edebilir,
- taklit oyunlarına katılabilir,
- sosyal etkileşimden keyif alabilir.
Otizm spektrumunda ise dil farklılıklarına sosyal iletişim ve etkileşim alanındaki farklılıklar ile sınırlı veya tekrarlayıcı davranış örüntüleri eşlik edebilir.
Bu ayrımın yalnızca aile gözlemiyle kesin biçimde yapılması beklenmemelidir.
2 Yaş Otizm Belirtilerinde Jest ve Mimik Kullanımı
Konuşma başlamadan önce bile çocuklar çok sayıda sözel olmayan iletişim aracı kullanır.
İki yaşındaki çocuk;
- işaret edebilir,
- el sallayabilir,
- başıyla evet veya hayır yapabilir,
- kollarını açarak kucağa alınmak istediğini gösterebilir,
- yüz ifadelerini kullanabilir.
Jest kullanımının çok sınırlı olması sosyal iletişim açısından dikkate alınabilecek bir özelliktir.
Özellikle çocuk ihtiyaçlarını belirtmek için yetişkinin elini bir “araç” gibi kullanıyor fakat yetişkinle bakış, jest veya ses yoluyla sınırlı iletişim kuruyorsa diğer gelişim alanlarının da değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Taklit Etmemek Otizm Belirtisi Olabilir mi?
Taklit, küçük çocukların öğrenme biçimlerinden biridir.
Çocuk;
- alkışlamayı,
- el sallamayı,
- telefonla konuşur gibi yapmayı,
- kaşıkla oyuncak bebeği beslemeyi,
- yetişkinin yaptığı basit hareketleri
taklit ederek yeni beceriler öğrenir.
Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda sosyal ve motor taklit davranışları daha sınırlı olabilir.
Ancak tek bir oyunu taklit etmemek tanı anlamına gelmez.
Taklit becerisi sosyal etkileşim, ortak dikkat ve oyun özellikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
2 Yaş Otizm Belirtilerinde Oyun Nasıl Farklılaşabilir?
Oyun biçimi iki yaş döneminde önemli gelişim bilgileri sağlayabilir.
Çocuklar oyuncakların işlevlerini öğrenmeye başlar.
Örneğin;
- arabayı sürebilir,
- kaşığı oyuncak bebeğin ağzına götürebilir,
- oyuncak telefonu kulağına götürebilir,
- oyuncak yiyecekleri tabağa koyabilir.
Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda oyun daha tekrarlayıcı veya nesnenin belirli özelliklerine odaklı olabilir.
Örneğin çocuk;
- oyuncak arabayı sürmek yerine sürekli tekerleğini çevirebilir,
- oyuncakları tekrar tekrar sıraya dizebilir,
- nesneleri sürekli döndürebilir,
- aynı oyun hareketini uzun süre tekrarlayabilir,
- başka kişinin oyuna katılmasına sınırlı ilgi gösterebilir.
Bununla birlikte oyuncakları sıralamak veya dönen nesnelerle ilgilenmek tek başına otizm belirtisi değildir.
Davranışın yoğunluğu, esnekliği ve sosyal oyunun genel yapısı önemlidir.
Oyuncakları Sıraya Dizmek Otizm Belirtisi midir?
Ailelerin internette sık karşılaştığı sorulardan biri budur.
Çocukların nesneleri sıralaması normal oyun sırasında da görülebilir.
Otizm açısından daha dikkat çekici olan;
- sıralama davranışının çok yoğun olması,
- sürekli aynı biçimde tekrarlanması,
- sıranın değişmesine belirgin tepki verilmesi,
- başka oyunlara geçmekte zorlanılması
gibi özelliklerin bulunmasıdır.
Bu davranış sosyal iletişim farklılıklarıyla birlikte görülüyorsa gelişimsel değerlendirmede daha anlamlı hale gelebilir.
Dönen Nesnelere İlgi Otizm Belirtisi Olabilir mi?
Bazı otizmli çocuklar;
- tekerlek,
- vantilatör,
- çamaşır makinesi,
- dönen oyuncak parçaları
gibi hareket eden nesnelere yoğun ilgi gösterebilir.
Ancak küçük çocukların hareket eden nesnelere merak duyması da olağandır.
Burada önemli olan ilginin yoğunluğu ve oyunu ne ölçüde sınırladığıdır.
Çocuk oyuncak arabanın farklı işlevleriyle oynayabiliyor mu, yoksa uzun süre yalnızca tekerleğinin dönmesini mi izliyor?
Bu tür ayrıntılar değerlendirmede önem kazanabilir.
Tekrarlayıcı Hareketler 2 Yaş Otizm Belirtileri Arasında mıdır?
Otizm spektrumunda sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar temel değerlendirme alanlarından biridir.
Bazı çocuklarda;
- el çırpma,
- elleri veya parmakları belirli şekilde hareket ettirme,
- vücudu sallama,
- kendi etrafında dönme,
- tekrar tekrar zıplama
gibi hareketler görülebilir.
Bu hareketler özellikle heyecan, stres veya yoğun duyusal deneyimler sırasında artabilir.
Tekrarlayıcı hareketlerin bulunması tek başına tanı koydurmaz.
Davranışın sosyal iletişim özellikleri ve çocuğun genel gelişim profiliyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
2 Yaşında Parmak Ucunda Yürümek Otizm Belirtisi midir?
Parmak ucunda yürüme otizm spektrumundaki bazı çocuklarda görülebilir ancak otizme özgü bir belirti değildir.
Çocuklarda farklı dönemlerde parmak ucunda yürüme görülebilir ve başka gelişimsel veya fiziksel nedenlerle de ilişkili olabilir.
Süreklilik gösteriyorsa veya başka gelişimsel belirtilerle birlikte görülüyorsa çocuk doktoruyla görüşülmesi uygun olabilir.
2 Yaş Otizm Belirtilerinde Duyusal Farklılıklar
Otizm spektrumundaki bazı çocuklar ses, ışık, dokunma, koku, tat veya hareket gibi duyusal uyaranlara diğer çocuklardan farklı tepki verebilir.
Örneğin çocuk;
- elektrik süpürgesi sesinde kulaklarını kapatabilir,
- saçının kesilmesine veya taranmasına yoğun tepki gösterebilir,
- belirli kıyafetlerin dokusunu reddedebilir,
- yalnızca belirli dokudaki yiyecekleri yiyebilir,
- belirli nesnelere sürekli dokunmak isteyebilir,
- bazı kokuları tekrar tekrar koklayabilir,
- dönme veya sallanma gibi hareketleri yoğun biçimde arayabilir.
Duyusal farklılıklar otizm spektrumunda görülebilir ancak tek başına otizm anlamına gelmez.
Seçici Yemek 2 Yaşında Otizm Belirtisi midir?
İki yaş döneminde seçici yemek oldukça sık görülebilir.
Bu nedenle çocuğun belirli yiyecekleri reddetmesi tek başına otizm göstergesi değildir.
Otizm spektrumundaki bazı çocuklarda ise yiyeceğin;
- dokusu,
- kokusu,
- sıcaklığı,
- rengi,
- görünümü
yoğun bir duyusal tepkiye neden olabilir.
Çocuğun beslenmesi ciddi biçimde sınırlanıyorsa veya büyüme ve günlük yaşamı etkileniyorsa sağlık profesyoneliyle görüşmek önemlidir.
Rutinlere Bağlılık 2 Yaş Otizm Belirtisi Olabilir mi?
Küçük çocuklar genellikle öngörülebilir rutinlerden hoşlanır.
Aynı uyku düzeni, aynı oyuncak veya belirli günlük alışkanlıklar çocuğa güven verebilir.
Otizm spektrumunda ise değişikliklere tepki daha yoğun olabilir.
Örneğin;
- her gün aynı yolu kullanmak isteme,
- eşyaların yerinin değişmesine belirgin tepki,
- belirli bir oyunun mutlaka aynı sırayla yapılmasını isteme,
- beklenmeyen değişikliklerde uzun süren yoğun zorlanma
gibi davranışlar görülebilir.
Burada da davranışın yoğunluğu ve günlük yaşama etkisi önemlidir.
2 Yaşında Sosyal İletişim Nasıl Değerlendirilir?
İki yaşta sosyal iletişim yalnızca konuşmadan ibaret değildir.
Çocuğun;
- ebeveynini sosyal etkileşime dahil etmesi,
- bir şeyi göstermek amacıyla iletişim başlatması,
- yetişkinin bakışını takip etmesi,
- taklit etmesi,
- jest kullanması,
- birlikte yapılan oyunlara katılması
gibi davranışları da önemlidir.
Örneğin çocuk kapağını açamadığı bir kutuyu yetişkine uzatabilir.
Bu yalnızca yardım istemektir.
Buna karşılık ilginç bir oyuncağı ebeveynine getirip göstermesi ve onun tepkisini beklemesi sosyal paylaşımı içeren farklı bir davranıştır.
Bu ayrım 2 yaş otizm belirtilerini değerlendirirken önem taşır.
Yalnız Oynamayı Seven 2 Yaşındaki Çocuk Otizmli midir?
Hayır.
İki yaşındaki çocukların oyunlarında yan yana oyun, yani başka bir çocuğun yanında kendi oyununu sürdürme yaygındır.
Bu nedenle iki yaşındaki bir çocuğun her zaman akranlarıyla ortak oyun kurmasını beklemek doğru değildir.
Otizm açısından daha önemli olan çocuğun genel sosyal ilgisidir.
Örneğin;
- diğer insanları fark ediyor mu?
- ebeveynle karşılıklı oyunlara katılıyor mu?
- yetişkinin yaptığı hareketleri taklit ediyor mu?
- ilgisini paylaşmak için iletişim kuruyor mu?
Tek başına yalnız oyun tercihi tanı anlamına gelmez.
2 Yaşında Hafif Otizm Belirtileri Nasıl Görülebilir?
“Hafif otizm” günlük kullanımda karşılaşılan bir ifadedir. Klinik açıdan ise çocuğun hangi alanlarda ne ölçüde desteğe ihtiyaç duyduğunun değerlendirilmesi daha anlamlıdır.
Daha az belirgin belirtileri bulunan bir çocuk;
- bazı kelimeleri kullanabilir,
- ara sıra göz teması kurabilir,
- ebeveynine yakınlık gösterebilir,
- bazı oyunlara katılabilir.
Ancak;
- ilgisini paylaşmak için sınırlı işaret kullanabilir,
- ortak dikkat kurmakta zorlanabilir,
- sosyal iletişim girişimleri az olabilir,
- oyunu tekrarlayıcı olabilir,
- rutin değişikliklerine yoğun tepki verebilir.
Bu nedenle yalnızca belirgin ve yoğun belirtilerin aranması bazı gelişimsel farklılıkların gözden kaçmasına neden olabilir.
2 Yaşında Kazanılmış Kelimelerin Kaybolması Önemli midir?
Evet.
Çocuğun daha önce kazandığı bir beceriyi kaybetmesi özellikle önem verilmesi gereken gelişimsel durumlardan biridir.
Örneğin çocuk daha önce kullandığı;
“anne”, “baba”, “su”
gibi kelimeleri artık kullanmıyorsa veya daha önce yaptığı;
- işaret etme,
- el sallama,
- sosyal oyun,
- insanlara yönelme
gibi davranışlarda belirgin kayıp varsa profesyonel değerlendirme geciktirilmemelidir.
Beceri kaybı yalnızca otizme özgü değildir ve farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle çocuk doktoru ve gerekli uzmanlık alanları tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Her Gerileme Otizm Anlamına Gelir mi?
Hayır.
Gelişimsel gerilemenin farklı nedenleri olabilir.
Ancak kazanılmış dil, sosyal iletişim veya motor becerilerde belirgin bir kayıp “biraz daha bekleyelim” şeklinde izlenmemesi gereken bir durumdur.
Ailenin hangi becerinin ne zaman kaybolduğunu mümkün olduğunca ayrıntılı biçimde not etmesi uzman değerlendirmesinde yararlı olabilir.
Çocuğum Her Şeyi Anlıyor Ama Konuşmuyor, Otizm Olabilir mi?
Bu soru iki yaş döneminde ailelerin en sık araştırdığı konulardan biridir.
Çocuğun söylenenleri anlaması olumlu bir gelişim özelliğidir ancak tek başına otizmi dışlamaz.
Çocuğun;
- sosyal iletişim kurma isteği,
- işaret kullanması,
- ortak dikkat kurması,
- jest ve mimikleri,
- taklit becerisi,
- oyun biçimi
de değerlendirilmelidir.
Çocuk söylenen yönergeleri iyi anlıyor, insanlarla iletişim kuruyor, işaret ediyor ve ilgisini paylaşıyor ancak yalnızca konuşması gecikiyorsa gelişim profili; sosyal iletişimin de belirgin biçimde sınırlı olduğu bir çocuktan farklıdır.
Kesin ayrım uzman değerlendirmesiyle yapılmalıdır.
“Beni Duymuyor Ama Televizyonu Duyuyor” Durumu Ne Anlama Gelir?
Bazı aileler otizm şüphesini ilk kez bu gözlem nedeniyle yaşayabilir.
Çocuk ismiyle çağrıldığında dönmeyebilir ancak sevdiği şarkının ilk sesine hemen tepki verebilir.
Bu davranış otizm spektrumunda görülebilse de öncelikle işitmenin değerlendirilmesi önemlidir.
İşitme sorunu ile sosyal iletişim farklılığını aile gözlemiyle kesin biçimde ayırmak mümkün olmayabilir.
Bu nedenle özellikle konuşma gecikmesi ve isme tepki sınırlılığı birlikte bulunuyorsa işitme değerlendirmesi gelişimsel incelemenin bir parçası olabilir.
2 Yaş Otizm Testi Var mı?
İnternette “2 yaş otizm testi” şeklinde çok sayıda içerik bulunabilir.
Ancak online bir kontrol listesi veya test otizm tanısı koyamaz.
İki yaş döneminde otizm riskini değerlendirmek için sağlık profesyonellerinin kullanabildiği standartlaştırılmış tarama araçları bulunur.
Örneğin M-CHAT-R/F, küçük çocuklarda otizm riskini taramak amacıyla kullanılan araçlardan biridir.
Buradaki kritik ayrım şudur:
Tarama, tanı değildir.
Taramanın amacı;
“Bu çocuğun ayrıntılı değerlendirmeye ihtiyacı olabilir mi?”
sorusuna yardımcı olmaktır.
Olumlu bir tarama sonucu çocuğun kesin olarak otizmli olduğu anlamına gelmediği gibi yalnızca bir tarama sonucuna dayanarak otizm kesin biçimde dışlanamaz.
Otizm Taraması Neden 2 Yaş Döneminde Önemlidir?
İki yaş, rutin gelişimsel takip açısından önemli bir dönemdir.
Amerikan Pediatri Akademisi çocukların 18 ve 24 aylık sağlık kontrollerinde otizme özgü standart tarama yapılmasını önermektedir.
Bu önerinin amacı yalnızca belirgin belirtileri bulunan çocukları değerlendirmek değildir.
Bazı sosyal iletişim farklılıkları aile tarafından henüz belirgin biçimde fark edilmemiş olabilir. Standart tarama araçları, gelişimsel değerlendirmeye ihtiyaç duyabilecek çocukların daha erken fark edilmesine yardımcı olabilir.
2 Yaşında Otizm Tanısı Konabilir mi?
Otizm belirtileri yaşamın erken dönemlerinde fark edilebilir ve iki yaş civarında uzmanlar tarafından kapsamlı tanısal değerlendirme yapılabilir.
Tanı için yalnızca;
- kan testi,
- MR,
- tek bir psikolojik test,
- internet testi
kullanılmaz.
Otizm tanısı ağırlıklı olarak gelişim ve davranış özelliklerinin değerlendirilmesine dayanır.
Uzmanlar;
- ayrıntılı gelişim öyküsünü,
- sosyal iletişimi,
- oyun davranışını,
- sözel ve sözel olmayan iletişimi,
- tekrarlayıcı davranışları,
- duyusal özellikleri
birlikte değerlendirebilir.
Gerektiğinde standartlaştırılmış değerlendirme araçlarından da yararlanılabilir.
2 Yaşındaki Çocukta Otizm Şüphesinde Hangi Doktora Gidilir?
Çocuğun gelişimiyle ilgili bir endişe olduğunda ilk olarak çocuğu takip eden çocuk doktoruyla görüşülebilir.
Türkiye’de otizm spektrum bozukluğunun ayrıntılı değerlendirilmesinde Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları uzmanları temel uzmanlık alanlarından biridir.
Çocuğun ihtiyacına göre;
- çocuk sağlığı uzmanları,
- dil ve konuşma terapistleri,
- odyoloji uzmanları,
- çocuk gelişimi alanındaki profesyoneller
gibi farklı disiplinlerden de değerlendirme alınabilir.
Önemli olan yalnızca “tanı var mı?” sorusuna cevap aramak değil, çocuğun hangi gelişim alanlarında desteğe ihtiyaç duyduğunu belirlemektir.
Aileler Uzman Görüşmesine Giderken Neleri Gözlemleyebilir?
Uzman görüşmesinden önce günlük yaşamdan örneklerin not edilmesi yararlı olabilir.
İsme Tepki
İsmi söylendiğinde hangi durumlarda dönüyor, hangi durumlarda tepki vermiyor?
İşaret Etme
Bir şey istemek için işaret ediyor mu? İlginç bir şeyi yalnızca paylaşmak için gösteriyor mu?
Göz Teması
Bakışını iletişim sırasında nasıl kullanıyor?
Konuşma
Hangi kelimeleri kullanıyor? Kelimeleri iletişim kurmak amacıyla mı söylüyor?
Oyun
Oyuncakları farklı şekillerde kullanabiliyor mu? Başka kişiyi oyuna dahil ediyor mu?
Taklit
Basit hareket ve oyunları taklit ediyor mu?
Gerileme
Daha önce sahip olduğu bir beceriyi kaybetti mi?
Bu gözlemler mümkünse somut örneklerle aktarılmalıdır.
“Hiç iletişim kurmuyor.”
yerine;
“Bir şey istediğinde elimi tutup nesnenin yanına götürüyor ancak genellikle işaret etmiyor.”
gibi bir açıklama daha fazla bilgi sağlar.
2 Yaş Otizm Belirtilerinde Erken Değerlendirme Neden Önemlidir?
Bir çocuğun gelişiminde belirgin farklılık fark edildiğinde değerlendirme için kesin tanı oluşmasını beklemek gerekmez.
Erken değerlendirme;
- iletişim,
- dil,
- oyun,
- sosyal etkileşim,
- günlük yaşam becerileri
gibi hangi alanların desteklenmesi gerektiğinin belirlenmesine yardımcı olabilir.
Değerlendirme sonunda otizm tanısı konmasa bile konuşma veya farklı gelişim alanlarında destek ihtiyacı tespit edilebilir.
Bu nedenle ailelerin endişeleri varsa “biraz daha büyüsün” düşüncesiyle uzun süre beklemek yerine sağlık profesyoneliyle görüşmesi daha uygun olabilir.
Otizmli Çocukların Hepsinde Aynı Belirtiler mi Görülür?
Hayır.
Otizm bir spektrumdur.
Bir çocukta konuşma gecikmesi çok belirgin olabilirken başka bir çocuk kelimeler kullanabilir.
Bir çocuk çok sınırlı göz teması kurarken başka bir çocuk göz teması kurabilir fakat ortak dikkat ve sosyal iletişimde zorlanabilir.
Benzer şekilde;
- duyusal özellikler,
- tekrarlayıcı hareketler,
- rutinlere bağlılık,
- oyun becerileri,
- sosyal iletişim
her çocukta farklı yoğunlukta görülebilir.
Bu nedenle otizm hakkında tek bir “otizmli çocuk profili” oluşturmak doğru değildir.
2 Yaş Otizm Belirtileri Evde Nasıl Gözlemlenebilir?
Evde gözlem yapmak, çocuğa sürekli test uygulamak anlamına gelmemelidir.
Ailenin doğal günlük yaşam içerisinde şu durumlara dikkat etmesi yeterlidir:
- Sevdiği bir şeyi size getirip gösteriyor mu?
- Bir nesneyi işaret ettiğinizde dönüp bakıyor mu?
- Eğlenceli bir olay olduğunda sizin tepkinizi kontrol ediyor mu?
- Basit karşılıklı oyunlara katılıyor mu?
- Sizi taklit ediyor mu?
- İstediği bir şeyi yalnızca ağlamak yerine jest, ses veya kelimeyle anlatmaya çalışıyor mu?
- Yeni öğrendiği beceriler ilerliyor mu?
Çocuğun davranışlarını gün boyunca sürekli sınamak aile ve çocuk için gereksiz stres oluşturabilir.
Gözlem doğal etkileşim sırasında yapılmalıdır.
Evde Çocuğun İletişimini Desteklemek İçin Neler Yapılabilir?
Ailenin günlük etkileşimleri çocuğun dil ve sosyal iletişim gelişimi açısından önemlidir.
Çocuğun İlgi Alanını Takip Edin
Çocuğun ilgilendiği oyuncağa veya etkinliğe katılmak iletişim başlatmayı kolaylaştırabilir.
Yüz Yüze Etkileşime Fırsat Verin
Çocuğun görebileceği bir konumda oturarak birlikte oyun oynamak jestleri ve yüz ifadelerini takip etmesini kolaylaştırabilir.
Kısa ve Anlaşılır Dil Kullanın
Uzun açıklamalar yerine günlük yaşam içerisinde kısa ifadeler kullanılabilir.
Örneğin çocuk topu gösterdiğinde:
“Top.”
veya;
“Kırmızı top.”
gibi ifadelerle dil modeli sunulabilir.
İletişim Başlatması İçin Zaman Tanıyın
Çocuğun ihtiyacını hemen tahmin edip karşılamak yerine kısa süre beklemek jest, bakış veya sesle iletişim kurmasına fırsat verebilir.
Ancak çocuk zorlanmamalı veya iletişim kurması için yoğun baskı oluşturulmamalıdır.
Ekran Kullanımı Otizme Neden Olur mu?
Otizmin yalnızca ekran kullanımı nedeniyle ortaya çıktığını söylemek bilimsel olarak doğru değildir.
Otizm nörogelişimsel bir durumdur.
Bununla birlikte küçük çocukların gelişimi için gerçek insanlarla;
- konuşması,
- oyun oynaması,
- hareket etmesi,
- etkileşim kurması
önemlidir.
Yoğun ekran kullanımı bu etkileşim fırsatlarının yerini aldığında dil ve sosyal gelişim açısından olumsuz bir çevresel durum oluşturabilir.
Ekran kullanımı ile otizm tanısını doğrudan neden-sonuç ilişkisi içinde değerlendirmek ise doğru değildir.
2 Yaş Otizm Belirtileri Hakkında Bilgi Ararken Kaynak Seçimi
Otizm, ailelerin doğal olarak çok fazla araştırma yaptığı bir alandır. Ancak internette yer alan bütün bilgilerin bilimsel niteliği aynı değildir.
Özellikle;
“Bu beş belirti varsa çocuğunuz kesin otizmlidir.”
veya;
“Şu yöntem otizmi tamamen ortadan kaldırır.”
gibi kesin ifadeler içeren içeriklere temkinli yaklaşmak gerekir.
Otizm hakkında araştırma yapılırken sağlık profesyonellerinin değerlendirmesinin yanında alan uzmanları tarafından hazırlanan kapsamlı kaynaklardan yararlanılabilir. Otizmin gelişim, aile yaşamı, iletişim ve eğitim gibi farklı yönlerini daha ayrıntılı incelemek isteyenler otizm kitapları arasından konuya ve ihtiyaçlarına uygun yayınları değerlendirebilir.
2 Yaş Otizm Belirtileri Hakkında Sık Sorulan Sorular
2 yaş otizm belirtileri nelerdir?
2 yaş otizm belirtileri arasında isme sınırlı tepki, ilgiyi paylaşmak için işaret etmeme, ortak dikkat güçlüğü, jest kullanımının az olması, konuşma ve sosyal iletişim farklılıkları, tekrarlayıcı davranışlar ve duyusal özellikler bulunabilir. Tek bir belirti otizm tanısı koydurmaz.
2 yaşında otizm nasıl anlaşılır?
Çocuğun yalnızca konuşması değil; sosyal iletişimi, ortak dikkati, isme tepkisi, işaret kullanımı, taklit becerileri, oyun biçimi ve tekrarlayıcı davranışları birlikte değerlendirilir.
2 yaşında konuşmayan çocuk otizmli midir?
Hayır. Konuşma gecikmesi tek başına otizm anlamına gelmez. Çocuğun sosyal iletişim ve diğer gelişim özelliklerinin de değerlendirilmesi gerekir.
2 yaşında konuşan çocuk otizmli olabilir mi?
Evet. Bazı otizmli çocuklar kelime ve kısa ifadeler kullanabilir. Önemli olan dilin karşılıklı iletişim ve sosyal paylaşım amacıyla nasıl kullanıldığıdır.
İsmiyle seslenince bakmayan çocuk otizmli midir?
Tek başına ismine tepki vermemek otizm tanısı koydurmaz. İşitme, dikkat ve başka etkenler de değerlendirilmelidir. Sürekli görülüyor ve başka sosyal iletişim belirtileri eşlik ediyorsa uzman görüşü alınabilir.
İşaret etmeyen çocuk otizmli midir?
İşaret kullanımının sınırlı olması önemli bir sosyal iletişim işareti olabilir ancak tek başına otizm anlamına gelmez. Özellikle ilgiyi paylaşmak amacıyla işaret etme davranışı diğer gelişim alanlarıyla birlikte değerlendirilir.
Göz teması kuran çocukta otizm olabilir mi?
Evet. Otizmli bazı çocuklar göz teması kurabilir. Değerlendirmede göz temasının varlığından çok sosyal iletişim içerisinde nasıl kullanıldığı önemlidir.
Oyuncakları sıraya dizmek otizm belirtisi midir?
Tek başına değildir. Sıralama davranışı yoğun, sürekli ve değişikliğe kapalıysa; ayrıca sosyal iletişim farklılıklarıyla birlikte görülüyorsa değerlendirme açısından anlamlı olabilir.
Parmak ucunda yürümek otizm belirtisi midir?
Parmak ucunda yürüme otizmli bazı çocuklarda görülebilir ancak otizme özgü değildir. Sürekli görülüyorsa sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmesi uygun olabilir.
2 yaşında ekolali otizm belirtisi midir?
Ekolali otizm spektrumunda görülebilir ancak küçük çocukların dil gelişimi sırasında tekrarlar da görülebilir. Tek başına tanı kriteri olarak değerlendirilmez.
2 yaşında kazanılmış kelimelerin kaybolması önemli midir?
Evet. Daha önce kullanılan kelimelerin veya kazanılmış sosyal becerilerin belirgin şekilde kaybolması profesyonel değerlendirme gerektiren önemli bir gelişimsel işarettir.
2 yaşında göz teması azsa ne yapılmalıdır?
Göz temasının ne kadar sosyal amaçla kullanıldığına ve başka sosyal iletişim belirtilerinin bulunup bulunmadığına bakılmalıdır. Belirgin endişe varsa çocuk doktoru veya çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla görüşülebilir.
2 yaş otizm testi evde yapılabilir mi?
İnternette tarama listeleri bulunabilir ancak bunlar tanı koymaz. Standartlaştırılmış otizm tarama araçları risk değerlendirmesine yardımcı olur; tanı için kapsamlı profesyonel değerlendirme gerekir.
2 yaşında otizm tanısı konabilir mi?
Evet, iki yaş civarında otizm açısından kapsamlı uzman değerlendirmesi yapılabilir. Tanı tek bir test veya belirtiye değil, çocuğun genel gelişim ve davranış örüntüsüne dayanır.
2 yaşındaki çocuk her şeye tepki veriyor ama konuşmuyorsa otizm olabilir mi?
Yalnızca konuşma gecikmesi otizm anlamına gelmez. Çocuğun ortak dikkat, jest, taklit, sosyal iletişim ve oyun davranışları da değerlendirilmelidir.
Otizm belirtileri sonradan ortaya çıkabilir mi?
Otizme ilişkin gelişimsel farklılıklar erken çocukluk döneminde görülür. Bazı çocuklarda özellikler gelişimsel beklentiler arttıkça daha görünür hale gelebilir. Bazı çocuklarda ise daha önce kazanılmış dil veya sosyal becerilerde gerileme fark edilebilir.
2 Yaşta Tek Bir Belirtiden Çok Gelişim Örüntüsüne Bakmak Gerekir
2 yaş otizm belirtilerini değerlendirirken ailelerin yaptığı en önemli hatalardan biri tek bir davranışa fazla anlam yüklemektir.
Çocuğun;
- göz teması kurması otizmi tek başına dışlamaz,
- geç konuşması tek başına otizm anlamına gelmez,
- oyuncakları sıraya dizmesi tanı koydurmaz,
- zaman zaman ismine bakmaması tek başına otizm belirtisi değildir.
Daha anlamlı olan; sosyal iletişim, ortak dikkat, jestler, dilin iletişim amacıyla kullanımı, taklit, oyun ve sınırlı-tekrarlayıcı davranışların birlikte oluşturduğu gelişim örüntüsüdür.
Özellikle kazanılmış becerilerde kayıp varsa veya sosyal iletişim, dil ve oyun gelişimi konusunda aileyi belirgin biçimde endişelendiren bir durum bulunuyorsa değerlendirmeyi ertelememek gerekir.
Profesyonel değerlendirmedeki amaç çocuğu yalnızca bir tanı etiketiyle tanımlamak değildir. Asıl amaç çocuğun güçlü yönlerini, gelişim profilini ve desteklenmesi gereken alanları mümkün olduğunca erken ve doğru biçimde belirlemektir.
